Ustalanie substratu zachowku i wartość darowizn zaliczanych na schedę spadkową

Ustalanie substratu zachowku i wartość darowizn zaliczanych na schedę spadkową

Zgodnie z art. 995 KC oraz art. 1042 § 1 i 2 KC przy ustalaniu substratu zachowku i darowizn zaliczanych na schedę spadkową wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili działu spadku. Należy jednak w pełni podzielić stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 1 sierpnia 1986 r., sygn. akt III CZP 34/86 (publ. OSNC rok 1987, nr 7, poz. 93), iż przepis art. 1042 § 2 KC nie wyłącza dopuszczalności określenia realnej wartości darowizny, dokonanej w formie pieniężnej na podstawie innego miernika niż nominalne wartości określonej kwoty pieniężnej, jeżeli pomiędzy datą dokonania darowizny a datą otwarcia spadku nastąpił znaczny spadek siły nabywczej pieniądza. Ustalenia realnej wartości darowizny w formie pieniężnej można – stosownie do okoliczności – dokonać, biorąc przede wszystkim za podstawę przedmioty, które można było w danych stosunkach nabyć za kwoty będące przedmiotem darowizny.

Jeżeli w dacie dokonania darowizny w postaci lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość, ustanowiona została zarazem nieodpłatnie na rzecz darczyńcy służebność mieszkania, to tym samym przedmiot darowizny obciążony został ograniczonym prawem rzeczowym, którego wartość powinna zostać uwzględniona przez sąd przy ustalaniu wartości dokonanej darowizny. Nie ma przy tym znaczenia, okoliczność, że ograniczone prawo rzeczowe obciążające nieruchomość stanowiącą przedmiot darowizny następnie wygasło na skutek śmierci darczyńcy. Rozstrzygający jest bowiem, w świetle art. 995 § 1 KC, stan rzeczy istniejący w dacie dokonania darowizny.

Przepis art. 996 KC nakazuje zaliczyć na poczet zachowku darowizny uczynione przez spadkodawcę uprawnionemu do zachowku. Wartość darowizn ustala się zgodnie z art. 995 KC, przy czym nie ma znaczenia, czy obdarowany korzyść zużył lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony. Zaliczenie darowizny na poczet zachowku następuje więc bez względu na to, czy korzyść jeszcze istnieje. Przepis art. 995 § 1 KC ustala, że wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalenia zachowku, co ma na celu uwzględnienie rzeczywistej wartości darowizny. W wypadku gdy nieruchomość wchodząca w skład spadku została zbyta, na potrzeby określenia substratu zachowku jej wartość powinna być określona według chwili zbycia, nie można bowiem obciążać ryzykiem ewentualnej zmiany ceny nieruchomości pomiędzy jej sprzedażą a datą orzekania przez sąd w przedmiocie zachowku żadnej ze stron – ani spadkobiercy (gdy nastąpił wzrost cen nieruchomości), ani uprawnionego do zachowku (w sytuacji gdy ceny te spadły).

Przykład z praktyki sądowej

Nie można podzielić zarzutu skarżącego co do błędnej oceny sądu pierwszej instancji dokonanej w odniesieniu do dowodu z opinii biegłego sądowego. Zarzut skarżącego w tym zakresie ogranicza się zresztą w istocie jedynie do polemiki z oceną sądu. Skarżący wskazuje bowiem, że skoro biegły w sporządzonej opinii wskazał trzy możliwe warianty ustalenia wartości służebności, możliwy był wybór wariantu bardziej korzystnego dla powoda. Nie przedstawia przy tym żadnych argumentów, który przemawiałyby za wyborem innego wariantu, aniżeli uczynił to sąd pierwszej instancji. W istocie biegły sądowy J.K. w opinii uzupełniającej z dnia 5 października 2011 r. wskazał, że ustalenie wartości służebności osobistej obciążającej nieruchomość stanowiącą przedmiot darowizny możliwe jest w oparciu o 3 warianty – według standardów zawodowych rzeczoznawców majątkowych, według kryteriów wskazanych w obecnym brzmieniu art. 13 ustawy o podatku od spadków i darowizn albo według kryteriów określonych w nieobowiązującym już brzmieniu tego przepisu. Zasadnie sąd okręgowy odrzucił możliwość oparcia się na pierwszym z proponowanych przez biegłego wariantów. Wariant ten bowiem wyliczony został w oparciu o bardzo nieprecyzyjne dane przyjęty przez biegłego. Biegły dokonane wyliczenia oparł na dowolnym w istocie założeniu, co sam przyznał w treści opinii, że możliwy obecnie do uzyskania czynsz z lokalu stanowiącego przedmiot darowizny wynosi 2.500 zł, zaś osiągany z tego tytułu dochód kwotę 1875 zł. Przyjęte w tym zakresie założenia nie zostały poparte żadnymi wyliczeniami. Dokonując zaś wyboru pomiędzy wariantem drugim a trzecim, sąd przyjął kryteria obliczenia wartości służebności wynikające z obecnie obowiązującego brzmienia art. 13 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Założenie te koresponduje z dyrektywą wynikającą z art.art. 995 § 1 KC, zgodnie z którą wartość przedmiotu darowizny należy ustalać według cen z chwili ustalania zachowku. Tym samym, podzielając zarzut skarżącego co do niedostatecznego uzasadnienia tej kwestii w orzeczeniu sądu pierwszej instancji, dokonany ostatecznie przez sąd wybór wariantu metodologicznego uznać należy za poprawny. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie – I Wydział Cywilny z dnia 23 października 2012 r. I ACa 460/12

W przypadku jakichkolwiek pytań bądź wątpliwości, pozostajemy do Państwa dyspozycji. Prosimy przejść do zakładki kontakt.

Z wyrazami szacunku.

Ustalanie substratu zachowku i wartość darowizn zaliczanych na schedę spadkową
5 (100%) 71 votes

Dodaj komentarz