Zachowek w prawie spadkowym

Zachowek w prawie spadkowym

Na podstawie art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.), zwanej dalej: K.c., uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W sytuacji gdy uprawniony do zachowku w chwili otwarcia spadku jest osobą małoletnią albo trwale niezdolną do pracy, wysokość zachowku wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Dla pozostałych uprawnionych do zachowku jego wysokość wynosi połowę udziału spadkowego, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Jeśli osoby uprawnione nie otrzymają należnego im zachowku czy to w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, czy też w postaci powołania do spadku bądź w formie zapisu, przysługuje im przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 K.c.). W doktrynie prawa przytacza się następujące argumenty przemawiające na rzecz przydatności istnienia prawa do zachowku

Zachowek stanowi w pewnym sensie zastępczą formę dziedziczenia, ma bowiem zapewnić członkom najbliższej rodziny spadkodawcy korzyści związane ze spadkobraniem. Dokonując osądu roszczenia trzeba mieć na uwadze, że prawo uprawnionego do zachowku przysługujące ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny, istniejący między nim a spadkodawcą, służy urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych oraz realizacji zasady, iż nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Względy te nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku, która nie może opierać się jedynie na ogólnym odwołaniu się do klauzuli generalnej zasad współżycia. Celem instytucji jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny poprzez zapewnienie im niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym

Prawo do zachowku przyczynia się do zapewnienia utrzymania najbliższym członkom rodziny spadkodawcy. Stanowi przedłużenie obowiązku alimentacyjnego ciążącego na zmarłym. Podkreśla się, że zdarzenie losowe (śmierć spadkodawcy) w związku z dokonanymi przez zmarłego rozrządzeniami nie powinno prowadzić do nagłego zniesienia wszystkich gwarancji alimentacyjnych. Ich celem jest wszakże stworzenie ekonomicznych podstaw egzystencji, w szczególności małoletnich, niepełnosprawnych lub niezdolnych do pracy, oraz wyrównanie ich szans w stosunku do dzieci, których rodzice żyją.

Zachowek służy zabezpieczeniu przed nagłym pogorszeniem się dotychczasowych warunków życia członków rodziny. Ustawodawca zapobiega znalezieniu się rodziny w trudnej sytuacji materialnej lub społecznej na wypadek losowego zdarzenia, jakim jest śmierć jej członka, w sytuacji dokonanych uprzednio rozrządzeń majątkiem spadkodawcy. Przyjmuje się, że w omawianym zakresie prawo spadkowe stanowi dopełnienie prawa zabezpieczeń społecznych.

Zapewnienie prawa do zachowku służy zachowaniu majątku rodzinnego oraz zabezpieczeniu wykonania swoistej umowy międzypokoleniowej. Zgromadzony za życia majątek spadkodawcy jest często konsekwencją pracy nie tylko spadkodawcy, ale również innych bliskich członków rodziny. Niejednokrotnie istotny substrat tego majątku stanowią składniki wcześniej odziedziczone po przodkach. Prawo do zachowku stanowi tym samym zabezpieczenie sprawiedliwego przekazania wypracowanego rodzinnie majątku.

Kto ma prawo do zachowku

Podmiotowym kręgiem uprawnionych do zachowku objęte są tylko osoby najbliższe spadkodawcy – krewni w linii prostej zstępni (dziec, wnuki i prawnuki), małżonek i rodzice. Rozwiązanie takie przeważa w systemach prawnych państw, które przyjęły system zachowku w celu zapewnienia ochrony osób najbliższych spadkodawcy odsuniętych od dziedziczenia). Zachowek powstaje w związku z ciążącym na członkach rodziny obowiązkiem solidarności. Przyjmuje się, że zarówno między małżonkami, od momentu wstąpienia w związek małżeński, jak i między rodzicami i dziećmi, od momentu urodzenia, istnieje wzajemny obowiązek wspierania się i pomocy. Solidarność rodzinna nie wyczerpuje się w obowiązkach alimentacyjnych, ale jej przejawem mogą być również instytucje prawa mieszkaniowego, podatkowego lub z zakresu zabezpieczenia społecznego. Podnosi się, że ˝skoro zmarły był członkiem rodziny, nie może przekreślić tego faktu, dokonując czynności na wypadek śmierci, zwłaszcza że właśnie wtedy interesy rodziny nabierają największego znaczenia˝).

W odniesieniu do ochrony zstępnych i małżonka spadkodawcy uzasadnieniem ograniczenia swobody testowania jest, zdaniem trybunału, konstytucyjny nakaz ochrony rodzicielstwa i małżeństwa wywiedziony w szczególności z art. 18 konstytucji. Konstytucyjna ochrona małżeństwa i rodzicielstwa nie ogranicza się przy tym tylko do przepisów regulujących prawa i obowiązki oraz czynności inter vivos, ale wymaga również wprowadzenia rozwiązań prawodawczych na wypadek śmierci małżonka, rodziców lub dziecka. W odniesieniu do ochrony innych niż zstępni i małżonek najbliższych spadkodawcy (tj. rodziców spadkodawcy) uzasadnieniem ograniczenia wolności testowania jest konstytucyjny nakaz ochrony rodziny oraz życia rodzinnego (art. 47 konstytucji) interpretowany w świetle nakazu ochrony godności ludzkiej (art. 30 konstytucji).

Z art. 991 § 2 KC wynika, że zaspokojenie należnego osobie uprawnionej roszczenia o zachowek w pierwszej kolejności może nastąpić bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu. Dopiero w przypadku, gdy uprawniony nie uzyska równowartości zachowku w jednej z powyższej wskazanych form może kierować roszczenie o zachowek do spadkobiercy, ewentualnie przeciwko osobie obdarowanej przez spadkodawcę.

Kto nie ma prawa do zachowku

Uprawnionymi do zachowku nie są zstępni, małżonek i rodzice, którzy zrzekli się dziedziczenia, odrzucili spadek, zostali uznani za niegodnych dziedziczenia, a także wydziedziczeni . Odnosi się to również do małżonka wyłączonego od dziedziczenia. Ponieważ wymienione osoby są traktowane tak jakby nie dożyły otwarcia spadku, to zgodnie z regułami dziedziczenia w ich miejsce wstępują odpowiednio zstępni (np. syn, wnuk, prawnuk) tychże. Jeśli chodzi o zrzekającego się dziedziczenia, to jego zstępni dochodzą do dziedziczenia tylko wtedy, gdy w umowie postanowiono, że nie obejmują ich skutki zrzeczenia się dziedziczenia.

Wydziedziczenie

Wskazać należy, że spadkodawcy przysługuje prawo wydziedziczenia uprawnionych do zachowku (art. 1008 K.c.). Skutkiem wydziedziczenia jest pozbawienie wydziedziczonego prawa do zachowku, co w konsekwencji prowadzi do zmniejszenia grupy uprawnionych in concreto albo powoduje, że prawo do zachowku przysługuje zstępnym wydziedziczonego (art. 1011 K.c.).

Zrzeczenie się dziedziczenia

Ograniczenia prawa podmiotowego, jakim jest swoboda testowania, przez prawo do zachowku nie można uznać za nadmierne z uwagi na możliwość zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 K.c. spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Zrzekający się dziedziczenia oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie, zostają wyłączeni od dziedziczenia tak jakby nie dożyli otwarcia spadku (art. 1049 § 2 K.c.). W konsekwencji podmioty te nie mogą zostać uznane za powołane do spadku w rozumieniu art. 991 § 1 K.c. i nie przysługuje im zachowek. Zrzeczenie się dziedziczenia w praktyce związane jest z otrzymaniem przez zrzekającego się korzyści majątkowej za życia spadkodawcy, niemniej jest to instrument umożliwiający spadkodawcy realizację jego woli podziału majątku i gwarantujący, że spadkobierca nie będzie podnosił żadnych roszczeń w przedmiotowo istotnym zakresie.

Zrzeczenie się zachowku

Obowiązujące przepisy umożliwiają zawarcie umowy o zrzeczenie się zachowku. Podstawę prawną tej umowy stanowi art. 1048 K.c., który umożliwiając zrzeczenie się dziedziczenia, a maiori ad minus dopuszcza również zrzeczenie się prawa do zachowku. Istota tej umowy polega na zrzeczeniu się przez uprawnionego ochrony prawnej, jaką gwarantują mu przepisy o prawie do zachowku, a to w konsekwencji umożliwia spadkodawcy rozrządzenie majątkiem wedle własnej woli i bez ryzyka, że obdarowani będą musieli pokrywać w przyszłości zachowek uprawnionego5).

Niegodny dziedziczenia

Wskazać również trzeba, że nie otrzymają zachowku osoby niegodne dziedziczenia. Skoro spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia tak jakby nie dożył otwarcia spadku, a uprawnione do zachowku są jedynie podmioty, które in concreto byłyby powołane do spadku z ustawy, to należy uznać, że niegodny dziedziczenia jest również niegodny zachowku (art. 928 § 2 K.c.).

Według Trybunału Konstytucyjnego niegodność dziedziczenia może być traktowana jako instytucja chroniąca autonomię woli spadkodawcy i zapobiegająca jej nadmiernemu ograniczeniu. Możliwość orzeczenia przez sąd o niegodności dziedziczenia zapobiega objęciu ochroną tych spośród bliskich spadkodawcy, którzy dopuścili się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonili spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodzili mu w dokonaniu jednej z tych czynności, umyślnie ukryli lub zniszczyli testament spadkodawcy, podrobili lub przerobili jego testament albo świadomie skorzystali z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego (art. 928 § 1 K.c.).

Ustalanie składu spadku

W orzecznictwie jest utrwalone stanowisko, że punktem odniesienia przy obliczaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku może być jedynie chwila otwarcia spadku będąca chwilą śmierci spadkodawcy (art. 922 § 1, art. 924 i 925 KC).  Ustalanie składu spadku, a mianowicie różnicy między wartością stanu czynnego spadku (aktywów) i wartością stanu biernego spadku (pasywów), następuje więc co do zasady, według reguł określonych w art. 922 KC, nie uwzględnia się jedynie zapisów i poleceń oraz oczywiście długów z tytułu zachowku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2008 r., IV CSK 509/07). Poczynając od uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84 wpisanej do księgi zasad prawnych (OSNC rok 1985, nr 10, poz. 147), nie jest kwestionowane w orzecznictwie sądowym to, że obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 .07.2012 r., I CSK 599/11).

Obliczenie zachowku

Dla rozpoznania istoty sprawy o zachowek konieczne jest ustalenie składu majątku spadkowego według stanu na chwilę otwarcia spadku, ustalenie czy i kiedy były dokonane darowizny oraz określenie wartości stanu czynnego spadku i wartości ewentualnych darowizn według cen z daty ustalenia zachowku. Obliczenie zachowku polega na ustaleniu wysokości sumy pieniężnej, jakiej uprawniony do zachowku może domagać się na podstawie art. 991 § 2 KC od spadkobiercy powołanego. Samą wysokość zachowku ustala się za pomocą obliczeń, które w zasadzie przebiegają w trzech etapach: najpierw ustala się udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, potem ustala się substrat zachowku, który po przemnożeniu przez ułamek, który wyraża udział stanowiący podstawę do obliczenia zachowku daje poszukiwaną wielkość, czyli wysokość zachowku. Aby ustalić substrat zachowku należy przede wszystkim określić tzw. czystą wartość spadku. Czysta wartość spadku stanowi różnicę między wartością stanu czynnego spadku, a wartością stanu biernego spadku. Stosownie do art. 993 KC do spadku dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę, z zastrzeżeniami wynikającymi z art. 994 KC.

Ustalenie udziału spadkowego

Obliczanie zachowku wymaga przede wszystkim określenia udziału spadkowego, który stanowi podstawę obliczania zachowku. Do ustalenia udziału, w jakim konkretny uprawniony byłby powołany do spadku, potrzebne jest stwierdzenie, jakie osoby doszłyby do spadku przy dziedziczeniu z ustawy obok uprawnionego, którego zachowek ma być obliczony. Przy obliczaniu tego udziału uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, pomija się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Z tak obliczonego udziału odpowiedni ułamek (1/2 lub 2/3) stanowić będzie o wielkości zachowku przysługującemu osobie uprawnionej. Aby otrzymać konkretną kwotę pieniężną, ułamek wyrażający wielkość zachowku należy pomnożyć przez wartość tzw. substratu zachowku.

Trwałą niezdolność do pracy oraz małoletniość uprawnionego do zachowku

Trwałą niezdolność do pracy oraz małoletniość uprawnionego do zachowku należy oceniać według chwili otwarcia spadku, jako że z tą chwilą powstaje uprawnienie do zachowku. Fakt korzystania z emerytury w chwili otwarcia spadku nie jest w każdym przypadku równoznaczny z oceną, że w dacie otwarcia spadku strona była całkowicie niezdolna do pracy trwale. W systemie ubezpieczeń społecznych przewiduje się uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury oraz prawa do emerytury z uzyskaniem powszechnego wieku emerytalnego. Dopiero osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego w dacie otwarcia spadku mogło dawać podstawy do rozważań w kwestii spełnienia przesłanki całkowitej i trwałej niezdolności do pracy.  Już sam bardzo zaawansowany wiek uprawnionego do zachowku może uzasadniać zaliczenie takiej osoby do trwale niezdolnych do prac.

Śmierć uprawnionego

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku, który nie zaspokoił go w związku ze śmiercią, przechodzi na dziedziczące po nim dzieci.  Należy przyjąć, że roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej, jeżeli należą one do kręgu osób uznanych przez ustawę za uprawnione do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Nie ma przy tym znaczenia, że w konkretnej sytuacji osobom tym nie przysługiwało własne roszczenie po pierwszym spadkodawcy. Analogiczne stanowisko prezentuje Sąd Najwyższy, który w uchwale z 20.12.1988 r. (III CZP 101/88, OSP 1990, Nr 4, poz. 213) stwierdził, że roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku, który nie zaspokoił go w związku ze śmiercią, przechodzi na dziedziczące po nim dzieci.

Wymagalność zachowku

Roszczenie uprawnionego do zachowku staje się wymagalne wtedy, gdy możliwe jest określenie okoliczności istotnych dla ustalenia stosunku prawnego, który powstaje między uprawnionym do zachowku a spadkobiercą testamentowym; możliwość określenia elementów tego stosunku aktualizuje się z chwilą ustalenia treści testamentu, upływu terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku przez spadkobiercę oraz ustalenia stanu masy spadkowej; w konsekwencji termin wymagalności roszczenia o zachowek nie da się oznaczyć generalnie dla wszystkich możliwych przypadków, lecz należy termin ten oznaczać indywidualnie w każdym konkretnym przypadku.

W przypadku jakichkolwiek pytań bądź wątpliwości, pozostajemy do Państwa dyspozycji, prosimy przejść do zakładki kontakt.

Z wyrazami szacunku.

Zachowek w prawie spadkowym
5 (99.45%) 254 vote[s]

19 Responses

  1. Mój ojciec przed śmiercią zapisał mojemu bratu w darowiźnie mieszkanie. Czy należy mi się zachowek? On sądzi, że to jego spadek i że nic mi się nie należy. Proszę o pomoc

    1. Jeśli dostał mieszkanie zanim ojciec umarł to nie jest to spadek, tylko darowizna. Wtedy należy Ci się tylko to co było zapisane w testamencie jeśli taki był i zachowek os tego. Jeśli jednak brat dostał to w spadku i odziedziczył to dopiero po śmierci to należny Ci się zachowek

  2. Marcin należy ci się zachowek w wysokości 1/2 tego, co normalnie byś dostał w przypadku dziedziczenia po spadkodawcy. Poczytaj dokładnie w necie to się dowiesz więcej

  3. Sama pamiętam jak kiedyś czytałam na temat zachowku to się śmialiśmy bo gdyby mąż zmarł to musiałabym zapłacić zachowek jego braciom i siostrom i rodzicom. a niby z jakiej paki ,skoro nam nigdy w życiu nie pomagali a nasze mieszkanie kupiliśmy za swoje ciężko zapracowanie pieniądze. Sama miałabym się zadłużyć,aby zapłacić kasę komuś,kto miał nas gdzies ?? !! ??

  4. Mi adwokat kiedyś powiedział, że machlojki i cwaniactwo jakie istniały kiedyś w polskich rodzinach zmuszały starych schorowanych niepoczytalnych rodziców do niesprawiedliwych testamentów dlatego ten zachowek musi istnieć podobno co trzyma się kupy

  5. tylko dlaczego jeżeli ktoś dostaje darowiznę za życia spadkodawcy, inny spadkobierca może wystąpić o zachowek po śmierci tegoż spadkodawcy to jest dla mnie niezrozumiałem

  6. Dzien dobry Moi superowi rodzice przepisali darowizną na brata gospodarstwo i dom ok 5 lat temu. Czy mogę się ubiegać o cokolwiek z racji,ze nic nie dostałam ? Brat dostał wszystko tak naprawdę

  7. Moja dziadek przed swoją śmiercią przepisała mieszkanie na mojego kuzyna. Od dziadka moja ciocia i mój tata zrzekli się tego mieszkania na korzyść kuzyna i czy ja jako wnuk mogę ubiegac się zachowek od kuzynie.

  8. czy po śmierci babci moge ubiegać się o mieszkanie które było jeszcze zapisane na dziadka. Po jego śmierci babcia to nie zapisała na siebie a później też zmarła. Jej dzieci żyją ale mieszkanie jest strasznie przez nich zapuszczone.

    1. Na pewno w pierwszej kolejności mieszkanie dziedziczą dzieci zmarłej, a jeśli zrzekną się spadku na twoją korzyść, dopiero wtedy możesz ubiegać się o nie. Sprawę należy przeprowadzić najlepiej w sądzie to wszystko się wyjaśni.

  9. Bardzo proszę o poradę prawną. Mój Brat rodzony za opiekę przepisał mi darowizną swoje mieszkanie, wydziedziczając testamentem swoje dzieci które w ogóle się nim nie interesowały za życia. Chciałbym wiedzieć czy istnieje możliwość bym nie zapłacił im zachowku. Proszę o informacje dodam że brat był osobą mocno schorowaną?

    1. Jest chyba tak, że jeżeli ktoś jest skutecznie wydziedziczony to jest traktowany tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia dochodzą jego dzieci, jeśli takie pozostawił. W dalszej kolejności wnuki i prawnuki. W takim wypadku uprawnienie do zachowku przechodzi na nie tylko muszą dochodzić zachowku w sądzie jeżeli pan nie zapłaci dobrowolnie. To są trudne sprawy więc proszę skontaktować się z prawnikiem.

  10. Dla mnie zachowek jest głupi Ja zapisuję i to się nie liczy. Bo rodzinka która się mną nie interesuje od lat i nie pomaga musi coś dostać. Głupie to prawo

    1. Też jestem ciekaw kiedy zniosą zachowek, to jest dopiero prawniczy przekręt ! Nie wiem kto to wymyślił, ale chyba po to rozdzielać majątek spadkodawcy bez jego zgody i wiedzy po śmierci

Dodaj komentarz