Zachowek od umowy darowizny i dożywocia nieruchomości, lokalu, mieszkania, domu czy gruntu

Zachowek od umowy darowizny i dożywocia nieruchomości, lokalu, mieszkania, domu czy gruntu

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 KC, zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). § 2 z kolei cytowanego artykułu stanowi, że, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

W sprawie o zasądzenie odpowiedniej kwoty pieniężnej tytułem zachowku, podstawową kwestią jest ustalenie istnienia tzw. substratu zachowku. Substrat zachowku tworzy zaś czysta wartość spadku powiększona o darowizny doliczone do spadku (art. 993 i nast. KC). Przykładowo, Sąd słusznie uznał, że wartości nieruchomości przeniesionej przez S. i H. G. na K. i D. G. w zamian za dożywotnie utrzymanie, tj. w wykonaniu umowy dożywocia (art. 908 KC) nie można było doliczyć do substratu zachowku. Skoro zaś nieruchomości tej nie można było doliczyć do spadku zbędnym było szacowanie jej wartości.

Z brzmienia powyższego przepisu wynika, iż roszczenie o zachowek przysługuje tylko tym spośród należnych do kręgu ustawowych spadkobierców, którzy ”byliby powołani do spadku z ustawy (literalne brzmienie treści art. 991 KC). Sformułowanie tego rodzaju rzeczywiście może sugerować, że negatywną przesłanką możliwości realizacji roszczenia o zachowek jest to, by uprawniony nie doszedł do dziedziczenia w charakterze spadkobiercy. Taką wykładnię normy art. 991 KC uznać należy jednak za błędną. Zarówno w doktrynie, judykaturze jak i piśmiennictwie zdecydowanie przeważa pogląd, z którego wynika, że roszczenie o zachowek z art. 991 § 1 KC może być realizowane przez spadkobierców, zarówno ustawowych jak i testamentowych. Użycie bowiem przez ustawodawcę sformułowania ”byliby powołani do spadku” w treści art. 991 § 1 KC ma jedynie na celu określenie, że zachowek nie przysługuje ”zawsze” zstępnym czy rodzicom, lecz ”tylko wtedy”, gdy osoby te dziedziczyłby w konkretnej sytuacji (wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 15 marca 2012 r., I ACA 95/12).

Umowa dożywocia

Zgodnie z treścią art. 908 § 1 KC, jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Z powyższego przepisu wynika, że w umowie o dożywocie, z jednej strony, następuje przeniesienie własności nieruchomości na nabywcę, z drugiej strony zaś, zostaje on obciążony obowiązkiem spełniania świadczeń na rzecz zbywcy lub osoby wskazanej przez zbywcy. O treści i zakresie świadczeń należnych dożywotnikowi przesądza umowa dożywocia, w tym zakresie zasada swobody umów (art. 3531 KC) nie doznaje ustawowego ograniczenia. W razie jednak braku szczegółowych ustaleń w umowie, zakres świadczeń określa wskazany powyżej przepis.

Przykładowo, w umowie dożywocia zawartej w dniu 20 kwietnia 2019 roku, przed Notariuszem J. R., Rep. A – (…), pomiędzy K. P., a T. M. (1), T. M. (1) zobowiązał się zapewnić K. P. dożywotnio mieszkanie, w ramach którego udostępni mu do bezpłatnego korzystania cały dom mieszkalny, a nadto zobowiązał się zapewnić mu dożywotnią pomoc, opiekę i pielęgnację w razie choroby, a także sprawić pogrzeb odpowiadający miejscowemu zwyczajowi.

Umowa darowizny

Za darowiznę w rozumieniu art. 1039 § 1 KC należy rozumieć nie tylko taką umowę, która niezależnie od oznaczenia przyjętego przez strony, stanowiła umowę darowizny w rozumieniu art. 888 § 1 KC, ale także wszelkiego rodzaju umowy, na podstawie których dochodzi do przysporzenia dokonanego po tytułem darmym, nawet gdy źródła takiego przysporzenia nie można zakwalifikować jako umowy darowizny. Wprawdzie powyższe judykaty zostały wydane w związku z art. 1039 § 1 KC, jednak treść tego przepisu oraz wydane orzeczenia pozwalają na zastosowanie analogicznej wykładni dla pojęcia „darowizna”, o którym mowa w art. 993 KC. Za rozszerzonym rozumieniem pojęcia „darowizny” na gruncie tak art. 993 KC jak i art. 1039 § 1 KC przemawia nie tylko wykładnia systemowa, ale także funkcjonalna.

Nie można rozszerzać pojęcia „darowizny” na umowę dożywocia. Ze względu na to, iż czas trwania, a także rodzaj świadczeń nabywcy nieruchomości, a przy tym samym globalny ich rozmiar zależy od elementu przypadkowego, jakim jest długość życia osoby uprawnionej (dożywotnika) oraz zakres jego potrzeb, umowa dożywocia należy do umów losowych. Z mocy art. 908 § 1 KC świadczenia obu stron mają w umowie dożywocia charakter wzajemny. Zgodnie z art. 487 § 2 KC i dominującym poglądem doktryny element wzajemności ocenia się z punktu widzenia subiektywnego, a nie ekonomicznej wartości świadczeń, którą zresztą i tak trudno określić, ze względu na losowy charakter umowy dożywocia. Z tego powodu stanowczo za niezgodne z obowiązującym prawem uznać należy kwalifikowanie konkretnie zawieranych umów jako umów dożywocia mieszanych z darowizną (negotium onerosum mixtum cum donatione) ze względu na obiektywną niewspółmierność świadczeń (patrz system Prawa prywatnego pod red. Z. Radwańskiego, tom 8, str. 618). Należy tu przytoczyć także pogląd P. Księżaka, że wartość nieruchomości przeniesionej przez spadkodawcę na nabywcę w zamian za dożywotnie utrzymanie, tj. w wykonaniu umowy dożywocia (art. 908 KC) nie dolicza się do substratu zachowku. Dożywocie jest umową wzajemną i odpłatną i również przy literalnym ujmowaniu darowizny w rozumieniu przepisów o zachowku nie może ona mieć znaczenia z tego punktu widzenia. Nawet w razie obiektywnej niewspółmierności świadczeń nie ma tutaj częściowej darowizny. Ze względu na wyraźne wyróżnienie dożywocia jako odrębnego typu umowy wzajemnej nie da się obronić poglądu, że w razie niewspółmierności świadczeń jest to darowizna obciążona obowiązkiem świadczenia (donatio sub modo) – patrz: „Zachowek w polskim prawie spadkowym” Paweł Księżak, Wyd. 2, Lexis Nexis, Warszawa 2012, str. 315.

Przykład z sprawy sądowej

Nie było w sprawie sporne, że na dzień otwarcia spadku po F. C., spadkodawca nie pozostawił czynnej masy spadkowej. Gdy brak jest aktywów, stosownie do art. 993 i 994 KC, podlegają doliczeniu darowizny, które stanowią tzw. substrat zachowku. Na podstawie art. 995 § 1 KC wartość przedmiotu darowizny, podlegającej zaliczeniu na poczet substratu zachowku, oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W sprawie niniejszej strony były zgodne co do tego, że przedmiotem darowizny, podlegającej rozliczeniu w myśl tych zasad w tym postępowaniu, jest lokal przy ul. (…) w W., darowany pozwanej w dniu 13.09.2000 r. w akcie notarialnym umowy darowizny Rep. A Nr (…), (k. 224-226). Tym samym aktem notarialnym, w § 5, pozwana ustanowiła na rzecz darczyńcy i swojej matki H. J. (1) dożywotnią służebność osobistą mieszkania w darowanym lokalu, polegającą na prawie korzystania z jednego pokoju, kuchni, łazienki i wc. Świadczeniu darczyńcy, polegającemu na przeniesieniu prawa własności lokalu przy ul. (…) odpowiadało świadczenie pozwanej w postaci obciążenia nabytej nieruchomości służebnością osobistą mieszkania na rzecz darczyńcy i osoby przez niego wskazanej. Należy w tej sytuacji przyjąć, że przeniesienie prawa własności nieruchomości nastąpiło w zamian za ustanowienie służebności co wynika zresztą wprost z treści § 5 umowy darowizny i użytego w nim zwrotu „na żądanie darczyńcy” oraz wcześniejszych własnoręcznych testamentów spadkodawcy, w których wyraźnie wskazywał, że chce przekazać lokal wnuczce w zamian za opiekę i dożywotnie mieszkanie dla niego i córki H. J. (k. 20 i 21). Po zawarciu umowy, oboje (darczyńca i H. J.) nadal w lokalu tym zamieszkiwali i jak wynika z ustaleń Sądu I instancji, spadkodawca zajmował w nim mniejszy pokój. Obciążenia nieruchomości służebnością osobistą mieszkania nie należy więc traktować w tej sytuacji jako odrębnej czynności mającej charakter rozporządzenia przez pozwaną uzyskaną korzyścią lecz jako świadczenie pozwanej na rzecz darczyńcy w zamian za przeniesienie własności w ramach jednej i tej samej czynności. Obciążenie nieruchomości służebnością osobistą wpływa na obniżenie wartości tej nieruchomości.

W przypadku jakichkolwiek pytań bądź wątpliwości, pozostajemy do Państwa dyspozycji, prosimy przejść do zakładki kontakt.

Z wyrazami szacunku.

Zachowek od umowy darowizny i dożywocia nieruchomości, lokalu, mieszkania, domu czy gruntu
5 (100%) 138 votes

Dodaj komentarz