Jak obniżyć zachowek spadkobiercy przy dziedziczeniu

Jak obniżyć zachowek spadkobiercy przy dziedziczeniu

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, iż uprawnienie do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być nadużyte, choć zarazem możliwość zastosowania art. 5 k.c. jest tu ujmowana restryktywnie ze względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSN 1981, Nr 12, poz. 228; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03, PiP 2005, z. 6, s. 111; z dnia 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11, nie publ.; z dnia 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12, nie publ.; z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13, nie publ.; z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15, OSNC 2017, Nr 4, poz. 45; z dnia 2 lutego 2017 r., I CSK 260/16, nie publ.; z dnia 14 marca 2017 r., II CSK 436/16, nie publ.). Przez dłuższy czas możliwość ta była odnoszona przede wszystkim do sytuacji, w której głównym składnikiem spadku jest prawo do lokalu (domku), służącego do zaspokojenia niezbędnych potrzeb mieszkaniowych zobowiązanego do zapłaty zachowku, praktycznie nie ma on innych możliwości zaspokojenia tych potrzeb, a inne składniki spadku nie wystarczają na pokrycie zobowiązania z tytułu zachowku, przy czym zwracano dodatkowo uwagę na konieczność porównania sytuacji majątkowej i osobistej uprawnionego oraz zobowiązanego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1981 r., III CZP 18/81; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215). Jednakże w wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15 Sąd Najwyższy dodatkowo wskazał, że niezależnie od możliwości pozbawienia spadkobiercy prawa do zachowku w sytuacjach określonych w art. 928 i art. 1008 k.c., nie jest wyłączone obniżenie albo pozbawienie prawa do zachowku na podstawie art. 5 k.c. z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego w stosunku do spadkodawcy.

Sąd Najwyższy przyznał wprawdzie, że co do zasady zastosowanie art. 5 k.c. nie może prowadzić do trwałej utraty prawa podmiotowego lub jego części, jednakże zwrócił zarazem uwagę, iż Sąd Najwyższy wielokrotnie dopuszczał możliwość oddalenia powództwa o zasądzenie należności pieniężnej lub roszczeń wynikających z naruszenia zasad konkurencji i dóbr osobistych, z powołaniem się na uzasadnione zasadami współżycia społecznego okoliczności o charakterze trwałym, a tym samym dopuścił trwałe wyłączenie możliwości realizacji takiego roszczenia lub jego części. W tym kontekście Sąd odniósł możliwość zastosowania art. 5 k.c. do sytuacji, w której z istotnych, uzasadnionych przyczyn leżących po stronie spadkodawcy nie mógł on lub nie zdążył wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, mimo że zachodziły do tego podstawy określone w art. 1008 k.c., jak również wtedy, gdy występują określone w art. 928 § 1 k.c. podstawy niegodności dziedziczenia, jednak z uzasadnionych, szczególnych przyczyn, nikt nie wystąpił z takim żądaniem w przewidzianym terminie.

Z kolei w wyroku z dnia 14 marca 2017 r., II CSK 436/16 Sąd Najwyższy stwierdził, że przy ocenie roszczenia o zachowek pod kątem art. 5 k.c. nie może zostać pominięta ocena moralna postępowania uprawnionego do zachowku względem spadkobiercy ani tak niekorzystna sytuacja zobowiązanego, że realizacja zachowku naraziłaby go na skrajny niedostatek bądź musiała by być postrzegana, jako rażąco niesprawiedliwa. Natomiast postawa powoda wobec spadkodawcy może być jedynie uwzględniona jako dodatkowa, potęgująca stan sprzeczności z kryteriami nadużycia prawa.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. jest tylko orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa (por. np. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, Nr 1, poz. 17, z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, Nr 2, poz. 35; z dnia 13 maja 2009 r., IV CNP 122/08, nie publ; z dnia 3 czerwca 2009 r., IV CNP 18/09, z dnia 10 września 2015 r., II CNP 60/14, nie publ.; nie publ.; z dnia 9 września 2016 r., V CNP 76/15, nie publ.; z dnia 15 listopada 2016 r., III CNP 9/16, nie publ.; z dnia 6 września 2017 r., I CNP 28/17, nie publ.; z dnia 10 listopada 2017 r., V CNP 4/17, nie publ.). W orzecznictwie wyjaśniono też, że jeżeli wskazane w skardze o stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem przepisy mogą być różnie interpretowane i istnieją przekonujące argumenty przemawiające zarówno za jednym poglądem, jak i poglądem odmiennym nie można uznać, że rozstrzygnięcie opierające się na jednym ze stanowisk jest niezgodne z prawem (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006, nr 23-24, poz. 351, albo z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, Nr 2, poz. 35; por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., III CNP 50/08). Jest to szczególnie istotne w przypadku stosowania klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., III CNP 50/08), nawiązującej do dominujących w społeczeństwie norm moralnych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215 oraz z dnia 14 marca 2017 r., II CSK 436/16), ponieważ odwołanie się do niej przez ustawodawcę immanentnie wiąże się z zawarowaniem znacznej swobody decyzyjnej sądowi. Stosując bowiem tę klauzulę, sąd nie ma możliwości każdorazowego prowadzenia badań socjologicznych uwzględniających złożone okoliczności konkretnej sprawy i przy podejmowaniu decyzji musi bazować na własnej znajomości realiów społecznych i doświadczeniu życiowym. Podejmując decyzję, jest ponadto zobowiązany troszczyć się o zachowanie spójności aksjologicznej systemu prawa, co wymaga uwzględnienia także wartościowań, które znalazły wyraz w normach prawa powszechnie obowiązującego. Swoboda orzecznicza nie oznacza oczywiście przyzwolenia na dowolność, dlatego też w procesie stosowania klauzuli generalnej kluczowe jest staranne przedstawienie racji leżących u podstaw rozstrzygnięcia. Kontrola jego prawidłowości polega przede wszystkim na ocenie, czy sąd rozważył, przypisał im należyte znaczenie oraz powiązał z okolicznościami konkretnej sprawy racje, które są istotne dla rozstrzygnięcia. O tym, jakie racje są istotne, decyduje m.in. dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, powołanego do sprawowania nadzoru nad działalnością sądów powszechnych w zakresie orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji). Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2018 r. IV CNP 10/17

W przypadku jakichkolwiek pytań bądź wątpliwości, pozostajemy do Państwa dyspozycji. Prosimy przejść do zakładki kontakt.

Z wyrazami szacunku.

Jak obniżyć zachowek spadkobiercy przy dziedziczeniu
5 (100%) 113 votes

Dodaj komentarz