Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę

Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę

Zgodnie z przepisem art. 991 § 1 KC zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Na podstawie, § 2 jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Instytucja zachowku charakteryzuje się tym, że swoboda dysponowania majątkiem za życia, na przykład w formie darowizn, czy swoboda testowania pozwala na dowolne dysponowanie majątkiem. Instytucja zachowku zmierza do zapewniania ochrony praw najbliższych członków rodziny zmarłego.

Obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek należy do długów spadkowych, o których stanowi art. 922 § 3 KC Jak wynika z przytoczonego przepisu, z prawa do zachowku wynika roszczenie pieniężne skierowane do spadkobiercy powołanego przez spadkodawcę do dziedziczenia. Rozmiar tego roszczenia uzależniony jest od wielkości udziału spadkowego, jaki przypadłby osobie uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym. Obowiązek zapłaty zachowku powstaje z chwilą śmierci spadkodawcy. Roszczenie o zachowek powstaje wówczas, gdy spadkodawca sam nie zapewnił uprawnionemu należnego mu zachowku, czy to w postaci dziedziczenia, ustanowienia zapisu lub dokonania darowizny. Dopiero w przypadku, gdy uprawniony nie uzyska żadnych korzyści ze spadku powstaje po jego stronie roszczenie w stosunku do spadkobiercy o zapłatę zachowku lub, gdy uprawniony uzyskał korzyść jedynie w części, roszczenie o uzupełnienie zachowku.

Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę Poznań

Ustalenie wysokości zachowku składa się z kilku etapów. Po pierwsze, należy określić ułamek stanowiący podstawę do obliczania zachowku. Po drugie, ustala się tzw. substrat zachowku, na który składa się stan czysty spadku wraz z doliczonymi darowiznami. Po trzecie, mnoży się substrat zachowku przez ułamek, który wyraża udział stanowiący podstawę do obliczenia zachowku. Wynik mnożenia stanowi zachowek. Czysta wartość spadku to aktywa spadku pomniejszone o pasywa. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się jednak długów z tytułu zapisów zwykłych i poleceń (art. 993 KC). W orzecznictwie przyjmuje się również, że o składzie spadku decyduje zawsze chwila otwarcia spadku.

W myśl art. 922 § 3 KC, do długów spadkowych należą koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku. Koszty te obejmują wydatki związane z uzyskaniem miejsca na grób, nabyciem trumny, urządzeniem ceremonii pogrzebowej. Chodzi tu jednak wyłącznie o koszty (wydatki) już poniesione (por. wyr. SN z 8.8.1973 r., I CR 554/73, L.; wyr. SA w Łodzi z 29.8.1995 r., I ACr 440/95, OSA 1995, Nr 6, poz. 44; wyr. SA w Katowicach z 28.11.1996 r., III APr 34/96, Pr. Pracy 1997, Nr 12, s. 43).

Sąd samodzielnie ustala skład i wartość spadku dla potrzeb ustalenia zachowku. W uchw. z 17.5.1985 r. (III CZP 69/84, OSNCP 1986, Nr 3, poz. 24) SN wyjaśnił, że w procesie o zachowek sąd samodzielnie rozstrzyga w ramach swej kognicji wszystkie zagadnienia prawne niezbędne dla rozstrzygnięcia procesu, jako o przesłankach prejudycjalnych. W przypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku dorobkowym, dopuszczalne jest w procesie o roszczenia z tytułu zachowku samodzielne ustalenie przez sąd orzekający stanu i wartości spadku bez uprzedniego postępowania o dział spadku lub o podział majątku, który był objęty małżeńską wspólnością ustawową.

Zgodnie zaś z treścią art. 1000 § 1 KC jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

Swoboda dysponowania majątkiem za życia, np. w formie darowizn, czy swoboda testowania pozwalająca na dowolne dysponowanie majątkiem w testamencie na wypadek śmierci mogą prowadzić do pokrzywdzenia osób najbliższych spadkodawcy. Stąd też osoba fizyczna ma przynajmniej moralny obowiązek wspierania przywołanych członków najbliższej rodziny, w tym też pozostawienia im korzyści ze spadku. Jednakże o tym kto i na jakich zasadach otrzyma korzyści po zmarłym, decyduje ustawa.

Należy w tym miejscu wskazać, że artykuł 1000 KC reguluje problem uzyskania kwoty potrzebnej do uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczaną do spadku (art. 993-995 KC), przy czym należy uznać, że odpowiedzialność obdarowanych ma charakter subsydiarny. Wprawdzie przepis stanowi o sumie pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku, nie powinno jednak budzić wątpliwości, że uprawniony do zachowku może kierować swoje roszczenia przeciwko obdarowanym także w sytuacji, gdy nie otrzymał żadnej korzyści ze spadku jak też od zobowiązanych spadkobierców tytułem wypłaty części zachowku (zob. Kodeks cywilny. Komentarz. Tom IV. Spadki pod red. A. Kidyby, publ.).

Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę Poznań

Jeżeli spadkodawca dokonał darowizny wyczerpującej cały spadek, uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanego roszczenia o zachowek w granicach określonych w art. 1000 KC (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 roku, sygn. akt III CSK 255/07). Nieuwzględnienie takich darowizn przy obliczaniu zachowku czyniłoby ochronę osób najbliższych, ustanowioną w ustawie, całkowicie iluzoryczną. O tym, że uprawnionym do zachowku jest też spadkobierca powołany do dziedziczenia wskazuje chociażby treść art. 998 § 1 KC Użycie zaś w art. 991 KC słowa ,,byliby’’ ma natomiast określić, że zachowek nie zawsze przysługuje zstępnym czy rodzicom, lecz tylko wtedy, gdy osoby te dziedziczyłyby z ustawy w danej, konkretnej sytuacji (jeżeli pozostały dzieci, rodzice nie są uprawnieni do zachowku, itd.). Ustawodawca postanowił, że głównym adresatem roszczenia o zachowek jest spadkobierca (art. 991 § 2 KC), a dopiero kiedy otrzymanie od spadkobiercy zachowku jest niemożliwe, uprawniony może żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność obdarowanego względem uprawnionego ogranicza się do wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 § 1 KC).

W myśl art. 928 § 1 KC Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

1) dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy;

2) podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;

3) umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego. § 2. Spadkobierca niegodny zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku.

Skoro zachowek należy się na podstawie art. 991 § 1 KC zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, to uznać należy, że uznanie którejś z tych osób za niegodną dziedziczenia sprawia, że jako wyłączona w ten sposób od dziedziczenia przestaje należeć do kategorii tych, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, a co za tym idzie – pozbawiona zostaje możliwości dochodzenia zachowku.

Przyczyny niegodności ujęto w art. 928 § 1 KC w trzech grupach. Należy przy tym podkreślić, że wyliczenie to jest wyczerpujące, stanowi katalog zamknięty, co oznacza, że niedopuszczalne jest rozciąganie tych unormowań na inne, choćby podobne sytuacje (zob. J. S. Piątowski, H. Witczak, A. Kawałko, w: SPP, t. 10, 2013, s. 163). Poza przyczynami przewidzianymi w prawie spadkowym nie można na podstawie art. 5 KC uznać spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia z innych przyczyn, choćby przyczyny te uzasadniały potraktowanie postępowania spadkobiercy jako sprzecznego z zasadami współżycia społecznego (zob. orz. SN z 10.12.1999 r., II CKN 627/98, L.).

Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę Poznań

W toku sprawy o uznanie spadkobiercy za niegodnego sąd jest związany prawomocnym wyrokiem skazującym co do faktu popełnienia przestępstwa, a także w zakresie oceny, czy przestępstwo zostało popełnione z winy umyślnej. Sąd cywilny dokonuje natomiast samodzielnie oceny, czy przestępstwo jest przestępstwem „ciężkim”. Sąd orzekający powinien mieć na względzie okoliczności konkretnej sprawy. W konkretnym stanie faktycznym bowiem może się okazać, że obiektywnie „lekkie” przestępstwo będzie stanowić, ze względu na np. nasilenie złej woli spadkobiercy, podstawę niegodności. W każdym przypadku jednak czyn, jakiego spadkobierca dopuszcza się przeciwko spadkodawcy, by mógł być uznany za podstawę niegodności musi spełniać przesłanki czynu zabronionego, o jakim mowa w kodeksie karnym.

Sprawa sądowa opracowana przez Kancelarię

Pozwem powód R. S. domagał się od pozwanej E. S. (uprzednio J.) kwoty 400.00,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od daty wytoczenia powództwa do dnia zapłaty tytułem zachowku po zmarłej H. S. oraz zasądzenia na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisanych. W uzasadnieniu powód podał, iż zmarła H. S., zamieszkała ostatnio w G., nie pozostawiwszy testamentu, zaś jedynymi spadkobiercami są powód R. S. oraz pozwana E. S., którzy są dziećmi zmarłej spadkodawczyni.

Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy niewątpliwie powód należy od kręgu osób posiadających legitymację prawną do występowania z roszczeniem o zachowek. Jakkolwiek w chwili śmierci H. S. nie posiadała żadnego majątku, Sąd w toku postępowania dowodowego na podstawie art. 993 KC ustalił, że jedynymi składnikami majątkowymi, które należało wliczyć w skład masy spadkowej po zmarłej H. S. była nieruchomość przekazana przez H. S. w drodze umowy darowizny na rzecz pozwanej E. S. oraz bursztyn darowany przez H. S. powodowi R. S. w ilości około 17 kg.

Zachowek, gdy nie było testamentu, ale darowizna mieszkania czy domu na brata albo siostrę

Wartość ww. nieruchomości została ustalona przez biegłego sądowego na kwotę 640.000 zł. Sąd dał wiarę zeznaniom pozwanej, że na dzień śmierci spadkodawcy nieruchomość znajdowała się w bardzo złym stanie technicznym i wymagała kapitalnego remontu. Zostało to również potwierdzone zeznaniami świadków, jak również opinią sądową przedstawioną przez biegłego sądowego z zakresu szacowania nieruchomościami. Sąd dał również wiarę, że wartość nieruchomości wzrosła z powodu nakładów, jakie poczyniła pozwana z własnych środków, już po śmierci spadkodawcy, ponieważ wydatki na remont i modernizację zostały przez pozwaną udowodnione załączonymi do odpowiedzi na pozew dokumentami stanowiącymi podstawę dla otrzymania ulgi podatkowej.

Podobnie, wartość ww. bursztynu została ustalona przez biegłego sądowego na kwotę łączną 1.144 zł za 1 kilogram surowca według cen obecnych a według jakości bursztynu dostępnego na rynku lokalnym. Wnioski biegłego sądowego w tym zakresie Sąd przyjął za podstawę do poczynienia ustaleń stanu faktycznego. Sąd dał wiarę zeznaniom powoda, że otrzymał on od matki H. S. około 15- 20 kg a więc średnio około 17 kg tego kruszcu. Sąd nie uznał za wiarygodne zarzutów pozwanej, że było to 50 kg bursztynu najwyższej jakości, ponieważ nie ma żadnych obiektywnych dowodów co do ilości i jakości otrzymanego przez pozwanego surowca. Sąd zatem przyjął jako podstawę ustaleń w tym zakresie fakty przyznane przez powoda co do ilości otrzymanego od matki bursztynu na przestrzeni kilku lat. Ustalona przez biegłego cena 1 kg ceny bursztynu we frakcjach 20 % typu sieczka i 80 % typu koralówka, stanowiła podstawę do obliczenia wartości całego otrzymanego przez powoda od spadkodawczyni bursztynu.

Po zsumowaniu wartości obu darowizn - nieruchomości przekazanej pozwanej oraz bursztynu przekazanego powodowi przez spadkodawczynię H. S., Sąd ustalił wartość masy spadkowej na kwotę 659.448 zł, która to wartość posłużyła za podstawę ustalenia należnego powodowi zachowku.

Mając na uwadze, że spadkodawczyni pozostawiła po sobie dwóch spadkobierców ustawowych niniejszą kwotę należało zgodnie z art. 931 § 1 KC, podzielić na dwie części. W przypadku zatem, gdyby powód dziedziczył jako spadkobierca ustawowy wówczas otrzymałaby kwotę 329.724 zł. Z uwagi jednak na okoliczność, iż spadkodawczyni przekazała w drodze darowizny pozwanej E. S. nieruchomość, powód uprawniony był dochodzić jedynie zachowku, który w jego przypadku obejmował kwotę stanowiącą połowę udziału spadkowego (tj. 164.862 zł), jaki uzyskałby z tytułu dziedziczenia ustawowego, pomniejszony o wartość otrzymanego od spadkodawczyni bursztynu, tj. 19.448 zł. W konsekwencji należny powodowi zachowek wyniósł 145.414 zł. Wyrok Sądu Okręgowego - XV Wydział Cywilny z dnia 26 listopada 2015 r. XV C 660/13

W przypadku jakichkolwiek pytań bądź wątpliwości, pozostajemy do Państwa dyspozycji. Prosimy przejść do zakładki kontakt.

Z wyrazami szacunku.

5/5 - (12 votes)

Dodaj komentarz